مقدمه:
از زمان اقامت عباس میرزا، ولیعهد خوشنام فتحعلی شاه قاجار در آذربایجان، تبریز به عنوان شهر ولیعهدنشین انتخاب شد و محمدشاه، ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه و محمدعلی شاه دوران ولیعهدی خود را در آذربایجان گذراندند. محمدحسن میرزا، آخرین ولیعهد قاجار نیز پس از آنکه احمد شاه در شعبان 1332 قمری/ تیرماه 1293 شمسی به سن قانونی رسید و تاجگذاری کرد، طی فرمانی به فرمانروایی آذربایجان منصوب و قرار شد طبق سنت در شهر ولیعهدنشین تبریز اقامت کند. اگر چه به علت وقوع جنگ جهانی اول و اشغال آذربایجان به وسیله نیروهای نظامی روسیه و عثمانی، عزیمت و اقامت ولیعهد در آذربایجان به تأخیر افتاد اما پس از چندی محمدحسن میرزا رهسپار تبریز شد.
بخش عمده مجموعه عکس پیشرو به حضور ولیعهد و اطرافیانش در خلال سالهای 1333 و 1334 قمری در این ولایت اختصاص دارد. از اهم موضوعات این مجموعه میتوان از عزیمت محمدحسن میرزا از تهران به تبریز در جمادی الثانی1333 قمری، جشن تولد احمدشاه در شعبان همان سال، افتتاح راه آهن جلفا – تبریز، مراسم عید نوروز ولیعهد، عاشورای تبریز در 1334 قمری و اعزام شاهزاده محمد حسین میرزا پسر ولیعهد به ادُسا نام برد و نیز عکس هایی از صاحبمنصبان آذربایجان، مهمانی در باغ حاجی نظام الدوله ،شیوع وبا در تبریز و مراسم سلام در عالی قاپو.
حضور اشخاصی چون مجدالملک پیش کار مخصوص ولیعهد، عزیزالسلطان(ملیجک)، سردارعشایر حاجیعلیلو، شریف الدوله، سردار رشید رییس قشون آذربایجان و صارم الممالک در این مجموعه عکس به ارزش آن می افزاید. عکس های متعدد از احمد میرزا معزی که این آلبوم به همت او گردآوری شد و محمد صادق میرزا معزالدوله پدر ایشان که خوانسالار ولیعهد بود، نیز حائز اهمیت است. در اینجا تلاش شد ترتیب عکس ها به همان صورت بیاید که در آلبوم بوده است و نیز توضیحات احمد میرزا در زیر عکس ها آمده است.
احمدمیرزا معزی در 1272 شمسی/1893 میلادی در تهران متولد شد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مدرسه سنلویی تهران به پایان رساند و به زبان فرانسه تسلط داشت و در زمان اقامت محمدحسنمیرزا در آذربایجان از همراهان او محسوب میشد. پس از آنکه ولیعهد به دستور رضاشاه تهران را ترک کرد، وی در وزارت اقتصاد استخدام شد. سرانجام احمد میرزا در 3 فروردین 1364 شمسی در تهران بدرود حیات گفت.
در پایان به امید آنکه این آلبوم مورد استفاده پژوهشگران قرارگیرد، از سرکار خانم مینو معزی (عظیمی) دختر احمدمیرزا معزی که این مجموعه را در اختیار نگارنده قرار داد، قدردانی و سپاسگزاری میگردد .
محض بروز مرحمت به شاهزاده معزالدوله [محمدصادق میرزا] خوانسالار و حاكم ارومیه مرحمت شد .28 رمضان 1331.
این عكس خودم را… براي یادگار حضور بندگان حضرت مستطاب اشرف والا شاهزاده معزالدوله خوانسالار دامت شوكته نموده. شهر جمادي الثاني 1330 یوسف الممالك.
شاهزاده محمدحسین میرزا روز عزیمت به اُدسا.
[محمدصادق میرزا معزالدوله] این عكس در پنجاه و چهار سالگي در تبریز یوسف خان عكاس باشي انداخته. در سنه 1337.
صارم الممالك مراغه، احمد میرزا، ابوالفتح میرزا، شاهزاده معزالدوله، ناصرالسادات.
والاحضرت اقدس در موقع بازدید خطوط آهن آذربایجان
[برگ ضمیمه:] راه آهن تبریز جلفا كه خطي هم به بندر شرفخانه روي دریاچه رضائیه منتهي مي شد روسها در زمان جنگ بین المللي اول ساخته اند. و البته بیشتر نظرشان در آن موقع از ساختمان این راه آهن براي قشونكشي بود. راه آهن كه به بندر شرفخانه منتهي مي شد از روي دریاچه رضائیه، كشتي رفت و آمد و حمل مهمات به رضائیه، و از سمت جنوب دریاچه به ساوجبلاغ و كردستان سهل و آسان بود. و شرفخانه محلي زرادخانه قشون اشغالگر روسیه بود .
این تونل كه بین تبریز و جلفا ساخته شده از تأسیسات راه آهن مذكور مي باشد. در روز افتتاح رسمي از محمدحسین میرزا دعوت شد كه راه آهن را افتتاح نماید.
اشخاص از سمت راست:
بلافاصله از لبه تونل اعتماد حضرت آبدارباشي محمدحسن میرزا، بعد سردار عشایر حاجی علیلو برادر سردار ارشد معروف كه در جنگ سیمتقو كشته شد، جلوی آنها عزیزالسلطان سردار محترم دست راست محمدحسن میرزا بعلانوف كنسول روس، دست چپ سردار رشید شاهزاده محمدولی میرزا [ناخوانا] و اعلمالملك و شاهزاده معز الدوله و بعد…
تبریز، طاق مالیه، شب عیدشاه، شعبان1333.
[برگ ضمیمه:] بعد از ورود محمدحسن میرزا به تبریز طولی نكشید كه مصادف با 27 شعبان یعنی روز تولد سلطان احمدشاه گردید چون سال ها بعد از انقلاب و اشتغال آذربایجان و حكومت صمدخان شجاع الدوله اصولاً از حكومت قانونی تهران در آذربایجان اسمی برده نمیشد، بعد از ورود محمدحسن میرزا تولد احمدشاه جشن مفصلی گرفته شد و عمارت عالی قاپو آذین بندی شد مسلماً و ورود عامه مردم برای شركت در جشن بندر به عالی قاپو آزاد گردید. این جا غرفه مالیه آذربایجان است .
در وسط آقای مجدالملك پیشكار مخصوص محمدحسن میرزا، سمت راست عكس دومي شاهزاده محمدولی میرزا، سومی عزیزالسلطان سردار محترم، چهارمی شریفالدوله كارگذار، دست راست مجدالملك شاهزاده معزالدوله بعد صفارالملك عدل رئیس مالیه، بعد عضو مالیه ،كه مأمور تعمیرات و مرمت عمارت عالی قاپو بود.
تبریز، عالي قاپو، در رجب المرجب 1333.
تبریز، عیدشاه، نظارت خانه سركاري شعبان 1333.
[برگ ضمیمه:] این عكس هم در همان مراسم 27 شعبان، جشن تولد مرحوم احمدشاه است. این عمارت كلاه فرنگي محلی بود در عمارت عالی قاپو كه در مواقعی كه هوا خوب بود محمدحسن میرزا آنجا نهار میل میكردند و در موقع جشن این محل از طرف پدرم كه خوانسالار ولیعهد بوده چراغانی و تزئین شده بود. در عكس پدرم، جبهّ پوشیده ایستاده، دست چپ پدرم مرحوم غلام رضاخان كه پیشكار پدرم بود و لقب معین النظاره از طرف محمدحسن میرزا به او مرحمت شده بود.
دست راست آقاسیدمیرعبدالحسین است كه برنج فروش بوده و كار نظارتخانه را انجام می داد. بعد خود من هستم، بعد هم آقامحمدخان ناظر و بعد حاجی حیدر شربت دار است.
آذربایجان، مراجعت از ملك … حاجي نظام الدوله شعبان 1334
[برگ ضمیمه:]حاجی نظام الدوله كه از رجال و متمولین آذربایجان بود ملك و باغ بسیار عالی و بزرگی در بین صوفیان و شرفخانه داشت كه محمدحسن میرزا را به آنجا دعوت كرده بود. چون راهآهن از نزدیكی باغ مزبور می گذشت محمدحسن میرزا و همراهان با راه آهن به آنجا رفتیم و چند روزی مهمان حاجی نظام الدوله بودیم. محمدحسن میرزا در ایوان ترن، در كنار ترن اول صالح حشمت السلطنه رئیس تشریفات محمدحسن میرزا برادر اعلم الملك دوم شاهزاده محمدولی میرزا سوم خود حاجی نظام الدوله ،بعد عزیزالسلطان، بعد از آن احمدمعزی یعنی خودم، بعد آقای اعلم الملك در علی خان شاطرباشی، بعد نظم الممالك، بعد ضرغام برادر سردار ارشد، بعد عباسقلیخان مقدم پسر منصورالسلطنه و [ناخوانا] دراباشی و میرشكارمحمدحسین میرزا.
آذربایجان، مراجعت از ملك … حاجي نظام الدوله با راه آهن، شعبان1334.
ورود جناب معاون جانشین قفقاز در افتتاح راه آهن تبریز، رجب المرجب1334.
اعزام شاهزاده محمدحسین میرزا به اُدسا پسر محمدحسین میرزا ولیعهد است.
والاحضرت اقدس در موقع بازدید خطوط راه آهن آذربایجان.
تبریز، افتتاح راهآهن.
ایام عاشورا در تبریز، عمارت عالي قاپو 1334.
تبریز، در عیدشاه، نظارت خانه سركاري، شعبان1333.
آذربایجان در موقع عیدشاه، گاردان پارتي در باغ سردار رشید پیشكار كل ،1334.
تبریز، گار[ایستگاه] راه آهن موقع ورود گراندوك بوریس ولادیمرویچ.
تبریز، كنار رودخانه اجي،1333.
تبریز، گاردان پارتي در باغ جناب نظام الدوله رجب المرجب 1334.
بین طهران و قزوین مهمان خانه حصارك، جمادي الثاني 1334.
منزل آقاي اعلم الملك در تبریز1333.
آذربایجان، خلعت پوشان در باغ حاجي فرخ كه جناب موثق الملك پیشكار خاصه حامل نشان اقدس و بندشمسیر مرصع بودند. شهر شعبان1334.
بین طهران و قزوین مهمان خانه حصارك، جمادي الثاني1333.
میدان مشق تبریز 1333.
آذربایجان، ملك … جناب حاجي نظام الدوله، شعبان1334.
اهر، قراجه داغ كه شاهزاده محمودمیرزا حامل خلعت حضرت رضا صلوات اله والسلام علیه بودند .جمادي الثاني1334.
دورنماي میدان و عمارت حاجي احتشام.
اردو در بایندور.
روز مهماني سپهسالار اعظم.
باغ سردار رشید پیشكاري كل آذربایجان ،1334.
بایندور وخرسي كه شكار شده است.
تبریز در گاردن پارتي باغ جناب حاجي نظام الدوله رجب 1334.
مراجعت از قراچه داغ در ده خواجه جمادي الثاني1334.
راه زنجان و تبریز در نیكسالي جمادي الثاني 1333.
آذربایجان خیابان ملك زاده / شعبان1334.
آذربایجان خیابان ملك … حاجي نظام الدوله، شعبان1334.
در اهر قراچه داغ، جمادي الثاني1334.
اهر در قراجه داغ روز عید نوروز 1334.
تبریز در باغ شرف الدوله رجب المرجب1334.
تبریز، عالي قاپو 1333.
تبریز، در باغ حاجي ساعدالسلطنه فراشباشي.
تبریز، كارگزاري، روز افتتاح دارالعجزه.
تبریز، سلام عید شاه، شعبان1334.
روز مهماني سپهسالار اعظم.
آذربایجان، در ملك … حاجي نظام الدوله، دهم شعبان 1334.
باغ سردار رشید پیشكار كل آذربایجان ،1333.
تبریز، گار [ایستگاه] راه آهن در موقع ورود گراندوك بوریس
تبریز، سلام در عالي قاپو ،1333.
جانقوز آذربایجان، در ایام وباي تبریز كه به طور موجي منصورالسلطنه تفنگدارباشي وبا گرفته ذيقعده1333.
تبریز، سلام در عالي قاپو1333
[برگ ضمیمه:] این عكس سلام در عمارت عالی قاپوی تبریز است در بدو ورود محمدحسین میرزا به تبریز. از سمت راست ایستاد: شاهزاده ی مینالدوله، پشت سر محمدحسین میرزا، سردار همایون پسرقاسم خان والی است كه برای تشكیلات پلیس از تهران آمده بود.
بعد مرحوم شریف الدوله(بنی آدم) كه به سمت كارگزار همراه محمدحسن میرزا از تهران آمده بود، بعد سردار رشید است كه سمت ریاست قشون را داشت.
بعد در سمت چپ عكس مرحوم نظام الملك است كه به سمت ریاست آذربایجان همراه با محمدحسن میرزا به آذربایجان آمده بود. در ردیف سوم آقای اعلم الملك كه طبیب مخصوص محمدحسن میرزا بود، دیده مي شود.
آذربایجان، در باغ ملك … شعبان1334.
به کوشش:مصطفی نوری
تهیه : مریم نجاتی بوشهری